آسیبهای اجتماعی پدیدههایی ناگهانی و تصادفی نیستند؛ آنها حاصل سالها انباشت ناآگاهی، ضعف ایمان، فقر، نابرابری و ضعف در سیاستگذاریهای فرهنگی و اقتصادیاند. طلاق، اعتیاد، خودکشی، سرقت، دزدی، قتل و یا گسترش مصرف و فروش مواد مخدر و بسیاری از آسیبها، هرکدام نشانههایی از اختلال در نظام اجتماعی هستند که اگر بهموقع دیده نشوند، به بحرانهایی فراگیر تبدیل میشوند.
به گزارش موج الوند، هرچه سطح آگاهی فردی در جامعه بالاتر میرود، میزان بروز آسیبهای اجتماعی کاهش مییابد. فرد آگاه، انتخاب آگاهانهتری دارد؛ بهتر میاندیشد، مسئولانهتر تصمیم میگیرد و در برابر بحرانها، واکنشهای منطقیتری نشان میدهد. آگاهی، قدرت «نه گفتن» به اعتیاد، خشونت و بزه را افزایش داده و فرد را از تبدیلشدن به قربانی یا عامل آسیب بازمیدارد.
آموزش مهارتهای زندگی، کنترل هیجان، تابآوری و مسئولیتپذیری اجتماعی از دوران مدرسه، میتواند نسل آینده را در برابر آسیبها واکسینه کند. جامعهای که برای آموزش هزینه نکند، ناچار است برای آسیبها هزینهای چندبرابر بپردازد!
جامعهای که در آن آموزش مهارتهای زندگی، سواد رسانهای، سلامت روان و تفکر انتقادی جدی گرفته شود، کمتر شاهد فروپاشی خانواده، خشونتهای پنهان و رفتارهای پرخطر خواهد بود و از سوی دیگر ناآگاهی، بستر اصلی آسیبهاست و آگاهی، نخستین سد دفاعی در برابر این مشکلات است.
طلاق؛ محصول ناآگاهی
طلاق در بسیاری موارد، نه از نبود علاقه، بلکه از ناتوانی در حل مسئله، ضعف گفتوگو و فشارهای اقتصادی ناشی میشود. زوجهایی که مهارت ارتباطی ندارند و در عین حال با مشکلات معیشتی دستوپنجه نرم میکنند، زودتر به بنبست میرسند. افزایش آگاهی پیش از ازدواج و حمایت اقتصادی پس از آن، میتواند آمار طلاق را بهطور معناداری کاهش دهد.
با این حال نمیتوان از آسیبهای اجتماعی سخن گفت و نقش فقر را نادیده گرفت. فقر تنها کمبود درآمد نیست؛ فقر، امید را میفرساید، کرامت انسانی را تضعیف میکند و فرد را به سمت انتخابهای پرخطر سوق میدهد. اعتیاد، سرقت، فروش مواد مخدر و حتی خودکشی، در بسیاری موارد واکنشهای ناامیدانه فرد به تنگناهای اقتصادی است.
جامعهای که در آن شکاف طبقاتی عمیق است و فرصتهای برابر وجود ندارد، مستعد رشد بزهکاری و آسیبهای اجتماعی خواهد بود. فقر، آگاهی را تضعیف میکند؛ فردی که درگیر تأمین نیازهای اولیه است، کمتر فرصت رشد فکری و فرهنگی دارد.
اقتصاد پویا و عادلانه، یکی از مؤثرترین ابزارهای کاهش آسیبهای اجتماعی است. اشتغال پایدار، امنیت شغلی و امید به آینده، بسیاری از انحرافات اجتماعی را پیش از وقوع مهار میکند. جوانی که شغل دارد، هویت اجتماعی دارد و دیده میشود، کمتر به سمت اعتیاد، جرم یا خشونت کشیده میشود.
رشد اقتصادی اگر همراه با عدالت اجتماعی باشد، میتواند فشار روانی خانوادهها را کاهش دهد، بنیان خانواده را تقویت کند و تابآوری اجتماعی را افزایش دهد. پیشگیری از آسیبها، بسیار کمهزینهتر از درمان آنهاست و اقتصاد سالم، بستر این پیشگیری است. در این میان دولت و مسئولان، مسئول ایجاد زیرساختهای آگاهی و عدالت اقتصادی هستند.
ایمان؛ سپری درونی در برابر آسیبهای اجتماعی
اما یکی از مؤلفههای مهم و کمتر دیدهشده در تحلیل آسیبهای اجتماعی، نقش ایمان و باورهای دینی است. تجربههای اجتماعی و پژوهشهای رفتاری نشان میدهد افرادی که از ایمان درونی و باورهای اخلاقی عمیق برخوردارند، کمتر در معرض رفتارهای پرخطر و آسیبهای اجتماعی قرار میگیرند یا در مواجهه با بحرانها، واکنشهای سالمتری از خود نشان میدهند.
یکی از ریشههای اصلی اعتیاد، خودکشی و بزهکاری، احساس پوچی و بیمعنایی است. ایمان، به زندگی معنا میدهد و رنجها را قابل تحمل میسازد. فرد مؤمن، بحرانها را پایان راه نمیبیند، بلکه آنها را آزمون، فرصت رشد یا مرحلهای گذرا تلقی میکند. همین نگاه معنایی، تابآوری روانی را افزایش داده و احتمال فروغلتیدن در آسیبها را کاهش میدهد چرا که ایمان صرفاً یک باور فردی نیست؛ مجموعهای از ارزشهای اخلاقی مانند امانتداری، صداقت، قناعت، مسئولیتپذیری و احترام به حقوق دیگران را در فرد نهادینه میکند. جامعهای که این ارزشها در آن زنده باشد، کمتر با آسیبهایی چون دزدی، فساد، خشونت و فروپاشی خانواده مواجه میشود زیرا افراد مؤمن، خود را در برابر خانواده، جامعه و آینده مسؤول میدانند و همین حس، سد محکمی در برابر آسیبهاست.
آمارهای اجتماعی نشان میدهد رفتارهای پرخطری چون مصرف مواد مخدر، روابط ناسالم و جرائم خشن، در میان افرادی که پایبندی عملی به باورهای دینی دارند، کمتر دیده میشود. نه از سر ترس، بلکه به دلیل باور به کرامت انسانی و حرمت جان و زندگی. ایمان، به فرد میآموزد که بدن، روان و آیندهاش امانتی ارزشمند است.
نکته مهم آن است که ایمان، جایگزین آگاهی و عدالت اقتصادی نیست، بلکه مکمل آنهاست. جامعهای که ایمان را تقویت کند اما فقر، تبعیض و ناآگاهی را نادیده بگیرد، به تعادل نخواهد رسید. اما زمانی که ایمان، آگاهی و اقتصاد پویا در کنار هم قرار گیرند، زمینهی بروز آسیبهای اجتماعی به حداقل میرسد.
یادداشت: سیده لیلا آقامیری
